Zioła na kaszel: prawoślaz, babka lancetowata i podbiał – kiedy je stosować? 

Błona śluzowa gardła jest szczególnie narażona na niekorzystny wpływ drobnoustrojów i czynników drażniących, które mogą powodować suchość, uczucie podrażnienia i kaszel. Surowce roślinne, w tym prawoślaz, babka lancetowata i podbiał, od lat stosowane w tradycyjnej medycynie, także i dziś stanowią częsty składnik preparatów łagodzących te dolegliwości. Sprawdź, z czego wynikają ich właściwości oraz kiedy warto stosować zioła na kaszel.

Z artykułu dowiesz się: 

• czym jest kaszel i kiedy wymaga łagodzenia objawowego, 

• czym różni się kaszel suchy od mokrego i dlaczego to ważne przy wyborze preparatu, 

• jak działa prawoślaz i w jakim typie kaszlu sprawdza się najlepiej, 

• jakie właściwości ma babka lancetowata i kiedy warto po nią sięgnąć, 

• w jakich sytuacjach pomocny może być podbiał. 

Czym jest kaszel i jaką pełni funkcję w organizmie? 

Kaszel to jeden z podstawowych mechanizmów obronnych układu oddechowego. Nie jest chorobą, ale objawem – sygnałem, że błona śluzowa dróg oddechowych została podrażniona lub że w ich świetle zalega wydzielina. Odruch kaszlowy uruchamia się w odpowiedzi na pobudzenie receptorów znajdujących się w gardle, krtani, tchawicy i oskrzelach. Dochodzi wówczas do głębokiego wdechu, zamknięcia głośni i gwałtownego wydechu pod dużym ciśnieniem. Dzięki temu drogi oddechowe zostają oczyszczone z nadmiaru śluzu, drobnoustrojów, alergenów czy zanieczyszczeń.

Z medycznego punktu widzenia kaszel ma więc znaczenie ochronne. Problem pojawia się w sytuacji, gdy staje się nadmiernie nasilony, męczący lub nie spełnia swojej funkcji oczyszczającej. W takich sytuacjach wymaga postępowania objawowego – także z wykorzystaniem surowców roślinnych¹.

Zioła na kaszel i ich właściwości 

Preparaty roślinne od pokoleń stanowią ważny element łagodzenia dolegliwości ze strony dróg oddechowych i stanowią aż 25% wszystkich roślinnych produktów leczniczych stosowanych w farmacji².

Dobór odpowiedniego surowca zależy przede wszystkim od charakteru kaszlu. W fitoterapii wyróżnia się dwie główne grupy ziół – stosowane w podrażnieniu górnych dróg oddechowych i kaszlu suchym oraz wykorzystywane w kaszlu mokrym z zalegającą wydzieliną².

Ziele prawoślazu (prawoślaz lekarski) 

Prawoślaz lekarski czyli Althaea officinalis, to jedno z klasycznych ziół stosowanych w łagodzeniu kaszlu. Surowcem zielarskim jest przede wszystkim korzeń (Althaeae radix), rzadziej liść (Althaeae folium). Największe znaczenie terapeutyczne przypisuje się korzeniowi roślin dwuletnich, bogatemu w substancje śluzowe.

Syrop prawoślazowy – na jaki kaszel? 

W przypadku prawoślazu, najważniejszym składnikiem wpływającym na kaszel jest śluz roślinny – mieszanina polisacharydów zawierających m.in. kwas galakturonowy, arabinany i glukany. Po kontakcie z wodą związki te pęcznieją i tworzą lepką, ochronną warstwę. Po podaniu doustnym preparatu z prawoślazu śluz³: 

• powleka błonę śluzową gardła i krtani, 
• zmniejsza jej wrażliwość na bodźce drażniące,
• ogranicza odruch kaszlowy wywołany podrażnieniem receptorów w górnych drogach oddechowych.

To mechanizm typowo miejscowy, osłabiający – bez wpływu na ośrodkowy układ nerwowy. Dlatego prawoślaz szczególnie dobrze sprawdza się w suchym kaszlu, uczuciu „drapania w gardle” i podrażnieniu po infekcjach wirusowych^2,3. 

Na jego bazie sporządza się klasyczny syrop prawoślazowy (Sirupus Althaeae), który – ze względu na mechanizm miejscowy i łagodny profil działania – może być stosowany także u małych dzieci³.

Babka lancetowata 

Babka lancetowata (Plantago lanceolata) to jedno z najczęściej wykorzystywanych ziół w łagodzeniu objawów ze strony górnych dróg oddechowych. Surowcem leczniczym jest liść oraz ziele zbierane przed pełnym kwitnieniem, gdy zawartość substancji czynnych – zwłaszcza akteozydu – jest najwyższa.

Jakie zastosowanie ma babka lancetowata (syrop)? 

Liście babki zawierają kilka grup związków, m.in.^2,4: 

• polisacharydy (śluz roślinny), 
• glikozydy irydoidowe, w tym aukubinę,
• fenyloetanoidy, przede wszystkim akteozyd, 
• garbniki i flawonoidy. 

Śluzy roślinne powlekają błonę śluzową gardła, zmniejszając jej podrażnienie i nadreaktywność receptorów kaszlowych. Wpływ ten jest łagodny, miejscowy i szczególnie Akteozyd i inne związki fenolowe wykazują z kolei właściwości przeciwzapalne. W badaniach doświadczalnych obserwowano hamowanie enzymów odpowiedzialnych za powstawanie mediatorów zapalenia. Dzięki temu syrop z babki lancetowatej może się przyczyniać do zmniejszenia obrzęku i przekrwienia błon śluzowych.

Babka lancetowata znajduje zastosowanie przede wszystkim w nieżytach górnych dróg oddechowych oraz stanach zapalnych jamy ustnej i gardła przebiegających z kaszlem^2,4. 

Podbiał pospolity 

Podbiał pospolity (Tussilago farfara) to roślina z rodziny astrowatych, powszechnie występująca w Europie, Azji i Ameryce Północnej. Surowcem zielarskim są liście zbierane wiosną i suszone w cieniu. Zawierają one^2,5:

• około 8% śluzu roślinnego (zbudowanego m.in. z galaktozy, glukozy i arabinozy), 
• garbniki,
• flawonoidy,
• inulinę,  
• gorycze,
• sterole.  

Jak działa podbiał na kaszel? 

Podbiał na kaszel wpływa przede wszystkim powlekająco i osłabiająco na błony śluzowe górnych dróg oddechowych. Śluz roślinny tworzy ochronną warstwę na podrażnionej śluzówce gardła i krtani, zmniejszając odruch kaszlowy. Sprawdza się zatem przede wszystkim w suchym, drażniącym kaszlu.

Wyciągi z liści wykazują dodatkowo łagodne właściwości przeciwzapalne i sciągające (dzięki obecności garbników), a także zmniejszają napięcie mięśni gładkich dróg oddechowych. Podbiał stosuje się pomocniczo w lekkich nieżytach górnych dróg oddechowych, bólu gardła czy utrudnionym przełykaniu^2,5.  

Co warto zapamiętać? 

• Kaszel jest mechanizmem obronnym, ale gdy staje się męczący, można go złagodzić za pomocą środków farmaceutycznych, także na bazie ziół.
• Prawoślaz działa głównie powlekająco i najlepiej sprawdza się w suchym, drażniącym kaszlu.
• Babka lancetowata łączy właściwości osłaniające z przeciwzapalnymi i może być pomocna przy kaszlu z towarzyszącym stanem zapalnym oraz zalegającą wydzieliną.
• Podbiał wykazuje właściwości ochronne i łagodnie przeciwzapalne, ale powinien być stosowany krótkotrwale i ostrożnie.
• Dobór ziół powinien uwzględniać charakter kaszlu oraz czas trwania objawów.

Artykuł został zweryfikowany przez eksperta: Natalia Młynek – technik farmaceutyczny