Kaszel u dzieci – rodzaje, objawy i przyczyny

Kaszel, choć bywa niepokojący, stanowi naturalny mechanizm obronny organizmu próbującego oczyścić drogi oddechowe. Zrozumienie, jakie są rodzaje kaszlu, ułatwia ocenę czy dolegliwości u dziecka mają charakter przejściowy, czy też wymagają konsultacji lekarskiej. W praktyce rozróżnienie między kaszlem mokrym, suchym, napadowym lub krtaniowym pomaga szybciej reagować i dobrać właściwe postępowanie.

Z tego artykułu dowiesz się: 

• Jakie są najczęstsze rodzaje kaszlu u dzieci i czym się różnią? 

• Jak rozpoznać kaszel krtaniowy, szczekający kaszel czy duszący kaszel u dziecka? 

• Co stosować na mokry kaszel u dziecka, a co na suchy? 

• Kiedy kaszel jest objawem choroby wymagającej pilnej diagnostyki? 

Rodzaje kaszlu u dzieci i ich charakterystyka 

Kaszel jest fizjologicznym odruchem organizmu, dzięki któremu drogi oddechowe pozbywają się zalegającej wydzieliny oraz zanieczyszczeń, substancji drażniących czy mikroorganizmów. Jest on też objawem różnego rodzaju chorób, od infekcji dróg oddechowych po astmę. Do najczęstszych przyczyn kaszlu u dziecka należą infekcje wirusowe, zwykle towarzyszą mu też inne objawy, jak katar, ból gardła, osłabienie.¹ 

Główne rozróżniane rodzaje kaszlu to kaszel suchy i kaszel mokry. Rodzaj kaszlu może wskazywać na różne podłoża problemu. 

Kaszel suchy u dziecka – duszący i napadowy 

Kaszel suchy to kaszel nieproduktywny – odruch kaszlowy nie powstaje tu w celu odkrztuszenia wydzieliny. Suchy kaszel może być duszący lub napadowy, dziecko może też skarżyć się na drapanie czy łaskotanie w górnych drogach oddechowych. Przyczynami suchego kaszlu są zwykle podrażnienia receptorów w drogach oddechowych lub infekcja^{1, 2}. 

Mokry kaszel u dzieci 

Kaszel mokry z kolei to kaszel produktywny i występuje, gdy w drogach oddechowych pojawia się nadmiar wydzieliny. Dziecko próbuje ją odkrztusić. Kaszel mokry ma inne brzmienie niż suchy – głęboki, „odrywający”¹. 

Nieswoisty kaszel u dzieci 

Zdarza się, że kaszel u dziecka sprawia problemy diagnostyczne, szczególnie jeśli nie mamy pewności, czy kaszel jest suchy, czy mokry, bądź też utrzymuje się jeszcze długo po infekcji. Warto zaznaczyć, że kaszel suchy jest charakterystyczny dla pierwszych 2–3 dni infekcji wirusowej, ale po kilku dniach zmienia się w kaszel mokry z powodu spływającej wydzieliny. Kaszel ten może ponownie zmienić się w suchy, jeśli mamy do czynienia z kaszlem poinfekcyjnym. Pojawia się on u osób zdrowych, u których infekcja ustąpiła nawet kilka tygodni wcześniej. Wywoływać go może nadreaktywność oskrzeli^{1, 3, 4}.  

U dzieci nieswoisty kaszel przewlekły może ponadto wynikać nawet w 40% przypadków z zespołu kaszlu górnych dróg oddechowych związanego z przewlekłym stanem zapalnym górnych dróg oddechowych, wynikającego np. z przerostu migdałka gardłowego, przewlekłego zapalenie zatok czy przewlekłego nieżytu nosa⁵. 

Szczekający kaszel u dzieci 

Kaszel możemy też podzielić pod względem innych kategorii akustycznych. Przykładowo w ostrym zapaleniu krtani mówimy o kaszlu krtaniowym (szczekającym). Kaszel ten jest rodzajem kaszlu suchego, a jego dźwięk przypomina szczekanie psa. Towarzyszy mu często świszczący oddech i chrypka, a ulgę dziecko odczuwa np. po umożliwieniu mu oddychania zimnym powietrzem^{1, 2}. 

Przyczyny suchego kaszlu u dzieci – częstego towarzysza infekcji wirusowych 

Suchy kaszel u dziecka, w tym w nocy, jest jednym z najbardziej uciążliwych objawów infekcji górnych dróg oddechowych. Podrażnienie gardła, spływanie wydzieliny po tylnej ścianie gardła oraz suche powietrze w sypialni mogą nasilać ataki kaszlu. 

Najczęstsze przyczyny suchego kaszlu to: 

• infekcje wirusowe – przeziębieniom towarzyszy zwykle kaszel łagodny lub umiarkowany, kaszel silny może pojawić się np. przy grypie, 

• alergia – może powodować różne objawy, w tym przewlekły kaszel, swędzenie gardła i nosa, katar, łzawienie oczu, wysypkę; 

• astma – świszczący, duszący kaszel u dziecka, może nasilać się w nocy, po wysiłku fizycznym czy w obecności czynnika drażniącego; 

• podrażnienie dymem papierosowym lub innymi zanieczyszczeniami³. 

Do innych możliwych podłoży kaszlu suchego u dzieci, zwykle przewlekłego, należą też:  

• kaszel psychogenny (nerwowy),  

• kaszel poinfekcyjny – może utrzymywać się kilka tygodni po infekcji wirusowej, bez żadnych dodatkowych objawów,  

• kaszel związany z chorobą refluksową przełyku^{1, 4}. 

Należy wspomnieć też o kaszlu spowodowanym obecnością ciała obcego, które dostało się do górnych dróg oddechowych. Ciało obce, takie jak element zabawki czy kawałek jedzenia, mogą przypadkowo dostać się do dróg oddechowych u małych dzieci. Najczęściej zdarza się to u maluchów w wieku od 2 do 4 lat. Może ono powodować kaszel utrzymujący się przez wiele tygodni, aż do momentu wykrycia ciała obcego. Może to być kaszel suchy lub mokry⁴. Nie należy mylić tej sytuacji a nagłym, silnym kaszlem spowodowanym ciałem obcym stanowiącym groźbę zakrztuszenia się dziecka – ta sytuacja wymaga natychmiastowej pomocy. 

Jeśli suchy kaszel utrzymuje się ponad 3 tygodnie, warto skonsultować się z lekarzem, aby wykluczyć alergię lub przewlekłe zapalenie oskrzeli. 

Mokry kaszel – kiedy dziecko odkrztusza wydzielinę 

Kaszel mokry najczęściej występuje w drugiej fazie infekcji wirusowej górnych dróg oddechowych, kiedy dziecko zaczyna odkrztuszać nagromadzoną nadmiernie wydzielinę¹. 

Kaszel mokry może być też objawem zapalenia oskrzeli lub płuc, niekiedy zapalenia zatok (jeśli wydzielina z zatok spływa po tylnej ścianie gardła). U małych dzieci intensywny kaszel mokry może wywoływać odruch wymiotny¹. 

Warto pamiętać, że w przypadku zalegającej wydzieliny odruch kaszlowy jest zjawiskiem pożądanym, nie należy więc próbować zahamować go np. przy pomocy leków przeciwkaszlowych. Warto natomiast stosować preparaty ułatwiające odkrztuszenie wydzieliny⁵. 

Szczekający kaszel i kaszel krtaniowy u dzieci – objawy podgłośniowego zapalenia krtani 

Gdy pojawia się szczekający kaszel, jest to charakterystyczny kaszel krtaniowy. To objaw ostrego zapalenia krtani lub podgłośniowego zapalenia krtani (tzw. pseudokrupu), wywołanego infekcją wirusową. Towarzyszą mu: 

• świst wdechowy, 

• chrypka, 

• duszność, szczególnie w nocy, 

• ataki kaszlu nasilające się w pozycji leżącej, zwłaszcza w nocy^{1, 2}. 

Podgłośniowe zapalenie krtani występuje zwykle u dzieci w wieku od 6 miesięcy do 5 lat. Zwykle ma łagodny przebieg. Ulgę przynosi wspomniane oddychanie zimnym powietrzem, a także leki z grupy glikokortykosteroidów, których podawanie należy skonsultować z lekarzem. Sygnałami alarmowymi są jednak: duszący kaszel u dziecka, trudności z oddychaniem, siny kolor skóry czy widoczna praca mięśni oddechowych (zaciąganie przestrzeni między żebrami)¹. 

Co stosować na kaszel u dziecka? 

Co na kaszel u dziecka sprawdzi się najlepiej? Wiele zależy od przyczyny i rodzaju kaszlu. Podstawowe zasady postępowania przy kaszlu wywołanym infekcją to: 

• zapewnienie odpowiedniego nawodnienia, 

• nawilżanie powietrza (optymalna wilgotność to 40–60%), 

• inhalacje z soli fizjologicznej, 

• podawanie wody z miodem, który wykazuje właściwości łagodzące kaszel, 

• w przypadku mokrego kaszlu – oklepywanie, 

• zapewnienie odpowiedniej pozycji w czasie snu (dodatkowa poduszka zapobiegnie spływaniu śluzu po tylnej ścianie gardła), 

• unikanie dodatkowych czynników drażniących, np. dymu papierosowego¹, 

• syropy i inne preparaty na kaszel – zgodnie z zaleceniem pediatry i rodzajem kaszlu (syropy przeciwkaszlowe przy kaszlu suchym, leki wykrztuśne czy mukolityczne przy mokrym). 

U dzieci poniżej 1. roku życia nie stosuje się większości syropów przeciwkaszlowych dostępnych bez recepty. 

Co warto zapamiętać? 

• Kaszel to naturalny mechanizm obronny organizmu. 

• Szczekający kaszel krtaniowy często wskazuje na zapalenie krtani. 

• Suchy kaszel u dziecka może mieć podłoże infekcyjne lub alergiczne. 

• Przy mokrym kaszlu kluczowe jest nawadnianie i wsparcie usuwania wydzieliny. 

• Każdy duszący kaszel u dziecka to sygnał, by skontaktować się z lekarzem. 

Artykuł został zweryfikowany przez eksperta: Ewa Pszenna – lekarz internista